با صنعتی شدن فرشبافی و افزایش تعداد کارخانه های فرش ماشینی و کارگاه های فرش دستباف، شاید لازم باشد تا نگاهی به تاثیراتی که این صنعت بر محیط زیست می گذارد بیندازیم. افزایش صنعتی شدن توجه بسیاری از فعالان محیط زیست را به خود جلب کرده است چراکه با رعایت نشدن اصول و قوانین محیط زیستی، این کارخانجات می تواند برای محیط زیست خطرساز و آسیب رسان باشد.

فرش و نگاه زیست محیطی به آن

از گذشته تا به امروز فرش در فرهنگ ایرانی بسیار جایگاه ویژه ای داشته است و اکثر افراد با هر طبقه ی اجتماعی از فرش، هم به عنوان یک زیر انداز و هم به عنوان تزیین خانه استفاده میکردند.
به همین خاطر فرشبافی از دوران قدیم در ایران رواج داشته است. اما امروزه با افزایش جمعیت، تقاضا هم متعاقبا بیشتر شده است. با صنعتی شدن فرشبافی و افزایش تعداد کارخانه های فرش ماشینی و کارگاه های فرش دستباف، شاید لازم باشد تا نگاهی به تاثیراتی که این صنعت بر محیط زیست می گذارد بیندازیم. چراکه این افزایش تقاضا به افزایش کارخانه ها و دستگاه های صنعتی انجامیده است. این افزایش صنعتی شدن توجه بسیاری از فعالان محیط زیست را به خود جلب کرده است چراکه با رعایت نشدن اصول و قوانین محیط زیستی، این کارخانجات می تواند برای محیط زیست خطرساز و آسیب رسان باشد.

 

رنگرزی فرش ماشینی و دستباف

رنگرزی فرش به شیوه سنتی
رنگرزی الیاف فرش به شیوه سنتی

بافتن فرش، مراحل گوناگونی دارد که یکی از آنها مرحله رنگرزی است. در این عملیات، رنگ در دمایی مناسب و طی مدت زمان مشخص به الیاف داده می شود. به طور کامل باید گفت که نخ و الیاف در محلولی از مواد شیمیایی و مواد رنگزا قرار می گیرند و رنگ مورد نظر را به خود می گیرند.

برخی از افراد معتقد هستند که رنگ های شیمیایی، هرچقدر هم براق و زیبا باشند، بعد از مدتی با پا خوردن و مستهلک شدن، کدر می شوند. اما رنگ های طبیعی هرچقدر که بیشتر استفاده شوند و پا بخورند براق تر و زیباتر می شوند.

 

ماده رنگزا

ماده رنگزا به همه مواد طبیعی و یا شیمیایی گفته می شود که قابلیت رنگ کردن الیاف و منسوجات را داشته باشند.

مواد رنگ زا به دو دسته کلی رنگزا های طبیعی و رنگزا های شیمیایی تقسیم می شوند. اما دسته سومی هم وجود دارد که از ترکیب این دو نوع رنگزا بوجود می آید.

رنگزاهای طبیعی از سه راه زیر تولید می شوند:

۱. یکی نوع از این رنگزاها از مواد معدنی به دست می آیند، مانند خاک سرخ

۲. دسته بعدی از حشرات یا صدف های خاصی به دست می آیند مانند حشره قرمز دانه و صدف فرفری

۳. گونه بعدی آنها از رنگ دانه هایی که از ریشه گل ها، برگ، میوه و پوست نباتات به دست می آیند.

این مواد تا قبل از اینکه میزان تقاضا بسیار بالا برود، پاسخگوی نیاز انسانها بوده است. اما مشکلات برای تهیه رنگ ها و همچنین مقرون به صرفه نبودن آنها دانشمندان را بر‌آن ساخت که دست به تولید رنگ های شیمیایی از طریق سنتز کردن برسند.

اما رنگ های شیمیایی هم مشکلات به خصوص خود را دارند. برای مثال مشکلات و مسائل زیست محیطی ناشی از پساب رنگزار های مصنوعی.

امروزه بررسی اثرات فرآیند رنگرزی روی محیط زیست در همه کشور ها اهمیت زیادی پیدا کرده است. اکنون در مناطق متعددی که جزو کشورهای در حال توسعه هم هستند، قوانین خاصی را در مورد نوع رنگ های مصرفی و روش های دفع پساب های حاصل تدوین نکرده اند. اما در ایالت کالیفرنیا آمریکا مقررات خاص و ویژه ای در این زمینه در حال اجرا است. این قوانین در مورد نوع مواد رنگزا و روش های رنگرزی تعیین شده اند.

ویژگی رنگزاهای دیسپرس و کاتیونیک

مواد رنگزای دیسپرس

این نوع رنگزا ها، جزو رنگزاهای مصنوعی محسوب می شود که در آنها مواد زیر گروه یونیزه کننده ها وجود ندارد. این نوع مواد رنگزا قابلیت حل شدن کمتری در آب دارند، از همین جهت از آنها برای رنگرزی الیاف و منسوجات پلی استری استفاده می شود.

رنگزاهای دیسپرس قابلیت تخریب زیادی در محیط زیست دارند و فاقد مواد سمی و مضر برای محیط زیست هستند. پس آسیب چندانی به محیط زیست نمی زنند و برای محیط زیست مناسب هستند.

مواد رنگزای کاتیونیک (بازیک)

در این مدل مواد رنگی اجزای کاتیونیک نقش زیادی در تولید رنگ دارند. بر اساس بررسی های انجام شده ممکن است مواد رنگزای کاتیونیک دارای تاثیر سرطان زایی باشند. و نکته حائز اهمیت این است که با توجه به شاخص های زیست محیطی، پسماند های ناشی از رنگزارهای کاتیونیک به عنوان ماده مضر به شمار می روند.

پس با توجه به مطالب بالا، می توان نتیجه گرفت که امروزه از مواد رنگزای کاتیونیک و دیسپرس برای رنگرزی منسوجات نساجی که از جنس پلی استر و اکرلیک هستند استفاده می شود. پلی استر و اکرلیک از جمله مواد سازنده فرش های ماشینی هستند.

مقایسه فرش ماشینی و دستباف برای تاثیر بر محیط زیست

فرش ماشینی و دستباف تفاوت های زیادی با هم دارند.

برای مثال از جمله معایب فرش دستباف می توان به زمان بر بودن بافت آنها و قیمت بالایشان اشاره کرد. همچنین فرش های دستباف وزن بیشتری نسبت به فرش ماشینی دارند.

اما فرش های دستباف ویژگی های مثبت بسیار زیادی هم دارند. یکی از ویژگی ها نحوه رنگرزی آنها است که برای محیط زیست بی خطر تر و بهتر است.

برخی از فعالان محیط زیست معتقدند که تولید محصولات در کارخانه ها به محیط زیست آسیب می رسانند و ترجیح می دهند که تا حد ممکن تولیدات را به سمت غیر ماشینی بودن آنها پیش ببرند اما با توجه به تقاضای زیاد و جمعیت زیاد می توان گفت که این امر نشدنی است.

از دیگر ویژگی مثبت فرش دستباف این است که فرش های دستباف از الیاف طبیعی ساخته می شوند که برای بدن انسان هم خاصیت دارند. البته ما فرش ماشینی که با الیاف طبیعی بافته شوند هم داریم، که قیمت آنها از فرش ماشینی معمولی بیشتر است.

پس می توان گفت علاوه بر آسیب هایی که کارخانجات فرش ماشینی در صورت رعایت نکردن اصول و قوانین درست به طبیعت می زنند، مهم ترین عامل دیگر آن رنگرزی آنهاست.

در رنگرزی طبیعی زباله ای تولید نمی شود و تنها دور ریز آنها تفاله های گیاهی و طبیعی است که به راحتی به طبیعت باز میگردند و زباله ای تولید نمی شود.

جمع بندی

با توجه به موارد ذکر شده باید گفت که فرش های دستباف از نظر آسیب نرسیدن به محیط زیست بهتر از فرش ماشینی هستند. این فرش ها به دلیل ساخته شدن از مواد طبیعی قابلیت بازیافت در محیط زیست را دارند. همچنین در طی بافت آنها چون نیروی انسانی آن را می بافد این مورد هم باعث می شود که ضرر کمتری به محیط زیست برسد. اما فرش ماشینی در مراحل بافت و همچنین رنگرزی می تواند به محیط زیست آسیب برساند. چراکه که رنگ هایی که در فرش ماشینی استفاده می شوند، رنگ های مصنوعی هستند.
همینطور نکته ای که باید به آن توجه کنیم این است که در صورت دور ریختن فرش ماشینی و دستباف، فرش های دستباف به دلیل طبیعی بودن الیاف (پشم، ابریشم و …) به محیط باز میگردند و به آن آسیب نمیرسانند. اما فرش ماشینی به دلیل الیاف مصنوعیشان که عموما از مواد نفتی هم هستند برای طبیعت آسیب رسانند و باید به نحو درستی دور ریخته شوند و تا حد ممکن به طبیعت نروند تا این آسیب به حداقل برسد.

تفاوت تاثیرات فرش ماشینی و دستباف بر محیط زیست چیست؟

ذوب ریسی الیاف پلی پروپیلن
ذوب ریسی الیاف پلی پروپیلن

فرش های دستباف دوستی بیشتری با طبیعت دارند و آسیب کمتری به آن می رسانند و دلیل الیاف طبیعی به کار رفته در آن و دخالت کمتر ماشین آلات و کارخانجات در تولید و بافت آن است. اما، نحوه رنگرزی در برخی واحدهای صنعتی فرش مانند کارخانه فرش سهند، به صورت ذوب ریسی همزمان است که عملا به دلیل نداشتن پساب رنگرزی، بسیار دوستدار محیط زیست است.

اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در email

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.